Có một yếu tố mang tính thẩm mỹ thường gắn liền với những trận cầu hấp dẫn nhất – đó là chúng được chơi với một “nhịp độ tốt” hay còn gọi là tempo.
Một cầu thủ có thể điều tiết nhịp độ trận đấu luôn vô giá, còn việc nhận ra một đội bóng thay đổi tempo đồng nghĩa với sự gia tăng năng lượng và sáng tạo. Đây là khái niệm thường xuyên xuất hiện trong ngôn ngữ bóng đá, nhưng chính xác thì chúng ta đang nói về điều gì?
Tempo là gì?
Trong âm nhạc, “tempo” dùng để chỉ tốc độ hay nhịp điệu của một bản nhạc. Bài hát yêu thích của bạn có thể có số nhịp/phút nhất định khiến bạn phải nhún chân theo, và trong bóng đá cũng có thể hiểu tương tự. Sự hỗn loạn của một trận đấu có thể đo lường qua số lần chuyển giao quyền kiểm soát bóng, tức số pha bóng đổi chủ giữa hai đội. Số lượng càng nhiều, trận đấu càng mang tính hỗn loạn.
Mùa trước, Bournemouth dẫn đầu Premier League ở chỉ số này (91,4 lần đổi quyền kiểm soát mỗi 90 phút) nhờ lối chơi giàu chuyển đổi của HLV Andoni Iraola, vốn coi “hỗn loạn” là một phần chiến thuật. Trái lại, Manchester City có số lần đổi quyền kiểm soát thấp nhất (71,5 mỗi 90 phút) khi Pep Guardiola tìm mọi cách giảm thiểu sự bất định.
Tuy nhiên, con số này chưa phản ánh đầy đủ khái niệm tempo, vốn gắn liền hơn với nhịp điệu của trận đấu. Bóng không nhất thiết phải luôn hướng về phía trước, nhưng khi hình dung một đội đang “điều tiết nhịp độ”, bạn sẽ nghĩ tới việc họ chuyền bóng tự tin, nhiều pha một chạm nhằm xoay chuyển đội hình đối phương và duy trì quyền kiểm soát. Một ví dụ là chuỗi phối hợp của Brighton cuối tuần trước gặp Tottenham, với các pha chuyền gọn, sắc, mở rộng biên rồi đâm ngược trở lại vào phần ba cuối sân.
Vấn đề là làm sao lượng hóa được những chuỗi như vậy. Một cách là lấy tổng thời gian kiểm soát chia cho số đường chuyền trong chuỗi. Con số càng nhỏ chứng tỏ cầu thủ giữ bóng ít giây hơn trước khi chuyền, tức nhịp độ được đẩy nhanh. Nếu lọc ra các chuỗi có ít nhất năm đường chuyền và kéo dài trên 10 giây (biểu hiện của thế trận kiểm soát), ta có thể rút ra được tín hiệu – tách bạch lối chơi thận trọng với lối chơi bùng nổ ở mùa trước. Không có chuyện tốt hay xấu, chỉ là khác biệt về phong cách.
Ở một đầu phổ là Man City, đội vẫn duy trì lối chơi kiểm soát bóng chặt chẽ đặc trưng của Guardiola, dù mùa rồi trắng tay. Ở phía ngược lại, Nottingham Forest của Nuno Espirito Santo không có nhiều cơ hội giữ bóng, nhưng khi làm được, họ chuyền rất nhanh và dứt khoát.
Tất nhiên, tempo gắn chặt với quyền kiểm soát bóng. Đội nào muốn điều khiển nhịp độ sẽ có nhiều chuỗi cầm bóng dài, và ngược lại. Do đó, không ngạc nhiên khi City luôn nổi bật. Guardiola nói sau trận hòa Arsenal: “Về nguyên tắc, tôi luôn muốn giành lại bóng cao và cầm nhiều bóng để hủy diệt đối thủ, để trừng phạt họ. Tôi luôn như vậy và sẽ mãi như thế”.
Cũng cần lưu ý rằng tempo của trận đấu thay đổi tùy vị trí cầu thủ. Khi phân tích trung bình, ta thấy các tiền vệ – phòng ngự, trung tâm, tấn công – thường chuyền bóng nhanh nhất. Ngược lại, thủ môn và các cầu thủ chạy cánh hay giữ bóng lâu hơn, nhằm kéo giãn hoặc dụ đối phương – tất nhiên với những mục đích chiến thuật khác nhau. Khoảng chênh lệch chỉ nửa giây, nhưng ở đẳng cấp cao, nó cực kỳ quan trọng.
Những cái tên như Casemiro, Youri Tielemans hay Phil Foden thường thuộc nhóm “nhận rồi chuyền ngay”, giữ bóng chớp nhoáng để duy trì nhịp độ. Trong khi đó, Jeremy Doku, Gabriel Martinelli hay Jack Grealish lại có xu hướng giữ bóng lâu hơn để đối mặt trực tiếp với hậu vệ trước khi chuyền. Nhiều người nói Grealish bị kìm hãm dưới tay Guardiola, nhưng chính khả năng “điều tiết nhịp độ” ấy khiến Pep chiêu mộ anh năm 2021: “Tôi nói, ‘Chàng trai này kiểm soát tempo’. Tôi thích khi cậu ấy có bóng, dừng lại trước khi rê, khiến đối thủ cũng phải dừng. Khi cậu ấy tăng tốc hay giảm tốc, cậu ấy làm chủ hoàn toàn tempo”.
Ai chạy theo tempo?
Nếu nhìn toàn Premier League từ 2018-19, ta sẽ thấy những đội chủ trương lối chơi giàu năng lượng. Fulham mùa xuống hạng 2018-19 lại là đội chuyền nhanh nhất, nhưng nhiều khả năng là kiểu “cầm khoai sợ bỏng tay” hơn là cầm bóng chủ động. Liverpool xuất hiện hai lần trong danh sách, phản ánh triết lý “cường độ là bản sắc” của Jurgen Klopp. Chelsea cũng góp mặt hai lần, đặc biệt dưới thời Thomas Tuchel (nửa sau mùa 2020-21) với lối chơi dồn ép, dùng kiểm soát bóng để phòng ngự và bẻ gãy đối thủ.
Ngược lại, dưới Enzo Maresca, Chelsea làm chậm nhịp độ rõ rệt. Trớ trêu thay, họ lại nguy hiểm nhất khi đẩy nhanh tempo, nhưng triết lý của Maresca giống Guardiola hơn Klopp. Con số thống kê cho thấy tỷ lệ các chuỗi “tempo nhanh” của Chelsea giảm mạnh trong mùa đầu Maresca cầm quân – chỉ 18%, so với 23% dưới thời Pochettino.
Arsenal và City thuộc nhóm thấp nhất về tỷ lệ này, phù hợp với phong cách kiểm soát. Hai mùa 2022-23 và 2023-24, City vận hành lối chơi tương tự Roberto De Zerbi từng áp dụng ở Brighton: cố tình làm chậm giai đoạn luân chuyển để dụ đối thủ, rồi bất ngờ tăng tốc khai thác khoảng trống. Nhưng sự sụt giảm về số chuỗi nhanh mùa trước phần lớn do chấn thương, đặc biệt là khi Rodri – “người cầm nhịp” tối thượng – vắng mặt dài hạn.
Mùa này, đã có dấu hiệu Guardiola muốn tăng tempo. Ngoại trừ trận gặp Arsenal, City chủ động mạo hiểm hơn trong việc đưa bóng từ tuyến dưới lên nhanh chóng. Với sự bổ sung Rayan Cherki, Tijjani Reijnders, Nico Gonzalez và Omar Marmoush, họ có thêm nhiều cầu thủ kỹ thuật để phối hợp ở những không gian hẹp và xuyên phá trung lộ. Một tình huống điển hình là chuỗi phối hợp giữa bốn người này trước Tottenham tháng trước, đáp ứng tiêu chí “tempo nhanh”.
“Bóng đá hiện đại là cách Bournemouth, Newcastle, Brighton và Liverpool chơi”, Guardiola nói với TNT Sports hồi tháng 1. “Bóng đá hiện đại không còn là vị trí. Bạn phải hòa vào nhịp điệu”. Đó là lời thừa nhận thú vị về xu hướng phát triển của bóng đá, và ta đã thấy bước tiến đó xuất hiện ngay mùa này.
Nhịp điệu gắn liền với tempo. Tempo gắn liền với năng lượng. Nếu muốn tìm lại phong độ vô địch như đầu thập kỷ, City của Guardiola có lẽ sẽ phải nhấn ga mạnh mẽ hơn so với vài mùa vừa qua.
Nguồn: Bongdalu
